Fredag
Fredag Skyet
11°
Skyet
Frisk bris
Lørdag
Lørdag Delvis skyet
13°
Delvis skyet
Lett bris
tp logo stor

Dialektmagasinet fortsetter på Trollheimsporten

Rødstilk på dialekt og dialektpussel

Ser at Leif Rangar Fiske spør etter lokale namn på fuglen rødstilk, skriver Edgar Kattem 12. mars 2008. Trollheimsporten fortsetter sitt dialektmagasin med bidrag fra Anne Skjølsvold, Edgar Kattem med dialektpussel, Anne Grete Grytbakk, "Tå se her smest" - liste og regle fra Lomundalen presentert av Solveig Grytbakk f. Rise (gift med Arnold Grytbakk) - fra 12. til 16. mars 2008.

Trollheimsporten plukker fram artiklene som gikk på gammel-Porten i 2008. du finner alle artiklene under Dialekt på Hovedsida. Ordliste over Surnadalsmålet er et prosjekt Surnadal Heimbygdlag driver fram med Sverre Hatle i spissen. Det finner du alt om her på heimesidene til Surnadal kommune. Har du kommentarer til dialektsida - bruk. redaktor@trollheimsporten.no.

Dialektnamn på rødstilk

Ser at Leif Ragnar Fiske spør etter lokale namn på fuglen rødstilk. Jeg vil da vise til lista med lokale namn på dyr, planter og fugler som jeg sendte til Trollheimsporten for noen uker sida. (Den finnes enno i arkivet der) - sjekk Dialekt. Da jeg bodde heime oppi Romundstadbygda så var rødstilken alltid kalla tjønnspove. Det er en fugl som "gjør mye av seg". Den skjeller og smeller høylydt på alle som beveger seg inn på området der den hekker. Både bestefar og far bruka namnet tjønnspove, men hvor langt utbredt det er kan jeg ikke si.

Edgar Kattem

"Snerp" og "benn" m.m. 14.03.2008

Anne Skjølsvold er på banen att:
- Synest det er spennande å tenkje på at så mange, ikke berre fastbuande rindalinger, men også utflytta og til og med utabygdes folk er inne på dialektsida. Skulle ønske at det var enda fleire aktive. Det er sikkert mange som sit heime og “veit svaret” på mangt, men som ikke kjem fram med det. Kom an!

Sidan plantenamn tydelig vis interesserer mange, har eg funne eit par til:
Snerp: Alle er vel innforstått med snerpa på kornaksa, men i dette tilfellet er det snakk om klengemaure galium aparine. Denne planten har mothakar som gjer at han lett festar seg til folk og dyr som kjem forbi, og det er vel grunnen til at han vart kalla snerp. Klengemauren har, etter det eg forstår etter å ha forska litt på internett, vore mykje bruka i folkemedisinen, og skal hjelpe mot dei fleste sjukdomar og plager.
Benn: (Bend) Det er to plantar dette navnet har vore bruka på, linbendel spergula arvensis og til dels vindelslirekne polygonum convolvulus. Det blir vel òg i dag sagt linbenn om linbendel.
Det eg lurar litt på er om desse plantene kan ha vore bruka til å lage “binnil” (bendel) av når dei dyrka lin før i tida. Linplantane vart rykte opp med rota og lagt saman i nek på ein 15 cm i diameter før det vart tørka. Da var det om å gjere at aksa låg parallelle. Linplanten var, vil eg tru, rekna for å vere såpass verdifull at ein bruka ein annan plante til å binde saman neka med. Om ein bruka sjølve linplanten til binnil, ville stråa i binnilen bli øydelagde og ubrukelig i vidare produksjon. Dette er berre noko eg har tenkt meg til og ikke greid å finne ut av, men det er kanskje andre som veit.

Kommentarar til Lars Gudmund
Dette med å ryk opp og å ryk åt vart litt interessant.
Å ryk opp er det same som å gå konkurs, eller å måtte gå frå gard og grunn
Å ryk åt er å “ga ned-åt” eller bli liggjande som følgje av for stort alkoholinntak
Derfor skulle det mest logiske vere at ein som ryk opp er ein opprykar og ein som ryk åt er ein åtrykar.
Men her i huset har vi aldri høyrt ordet åtrykar vore brukt, men uttrykk som “han låg opprykar” (t.d. på eller etter ein fest) har vore bruka, og da om ein som har råkkje åt, -- drukke for mykje.
Andre som har synspunkt på dette?
- Ja, ho Liv i Løften har ordet opprykar i tydinga ein som ryk åt pga for mykje "boblevatn i blodstraumen".
"Ol Perså-dag" Dette trur eg kanskje er eit surndalsuttrykk. Hugser ein av onklane hans Svein, som var tu Mogardå`, bruka uttrykket ”Perse-dag” om ein dag der alt gjekk på tverke. Det kjem truleg av det same.
 
 
Litt dialektpussel i palmesøndagshelga  14.03.2008

Edgar Kattem: - Artig å sjå at det er aktivt liv i dialektspalten, med litt jamnt sig. Slik skal det være. Trur at mange leser dette her, og spesielt artig er det å sjå folk som i dag bor "utabøgdes" óg finn fram til denne avdelinga på Trollheimsporten. Kanskje er det akkurat de som minnes rindalsdialekta mest korrekt - uten den "utvatninga" vi har i dag?  Uder "Les mer" kommer en del ord som leserne kan fundere på i løpet av palmesøndagshelga - og gjerne videre utover påska. Har for det meste konsentrert meg om ord fra arbeid og yrkeslivet denne gongen:
Kva er en bjøinn (som arbeidsredskap)?
Kva er en brått? (Her er det i alle fall to tydinger).
Kva er ei dræft? (Kan vel óg tydes på fleire måter).
Kva er en pjaks? (I minst to betydninger, kan noen begge to?)
Kva er et skat? Mest brukt som substativ, men og brukt som verb. Kva betyr verbet å skát? Og kva betyr det å "legg e skatå"?
Kva er et skruvsté?
Kva er et smisté?
Kva vil det seie å sviss?
Kva er ei tøksel?
 
Mange vil nok klare dette på direkten vil jeg tru, og sende inn svar og kommentarer til dialektspalta på "porten". Det er det som gjør den interessant og levende. Især litt utfyllende kommentarer omkring orda - og ikke minst opplevelser og historier omkring dialekta vår. Slikt vil gjøre spalten enda mer verdifull og interessant. Det er nå i alle fall min meining!
Adressa er: redaktor@trollheimsporten.no. Og det er lov å prøve seg i 2010 også!
 
 
"Jor" 15.03.2008
 
Anne Grete Grytbakk skriver:
- Veit ikkje om dette er spesielle rindalsord, men her i Molde er det ingen som forstår når eg seier at ei bær/frukt er jor (moden), veit ikkje riktig korleis eg skal skriva det. Likeså er lisjgryt (navle) eit rart ord.
 
"Tå se her smest" 16.03.2008

 

Råste
Vrang, ”tung” person
Ster opp
Lure til, egge til farsk
Te itj stereng
Har egen vilje, lar seg ikke egge
Pél-bainn
Perlekjede
Kom atti forsomte
Kom bort, forsvant
Gjærraløs
Uten noe å henge fingrene i
Gjærraløs (med trykk på ø)
Lat
Smi
Spikke
Jaggel tå
Småskjære, spikke
Områ (seg)
Få mer tid, forberede; også brukt om par som planla bryllup, men ikke hadde alt klart ennå
Sæl flæsk
Underskjørtet henger nedom kjolen
Seitt opp styr
Viser mer enn underskjørtet
Snytduk
Lommetørkle
Gjøm å haillatt
Gjemsel (lek)
Tå se her smest (med trykk på e)
Av disse minste
Små – smer - smest
 
Krengel
Rulle
Roilla
Datt
Sægost
Treging
Ettegangar
Ubedt bryllupsgjest (men velkommen)
Tisen av sannhet
Snev av sannhet, ”ingen røyk uten ild”
 
 
 

Regle frå Lomundalen 16.03.2008

Regla er innsendt av Solveig Grytbakk f. Rise (gift med Arnold Grytbakk), og den går slik:
Æn to lappa sko, tri fir tinda riv, fem sæks la te væks, sju ått bøtt æn vått, ni ti rennt på ski, ylløv tolv slo nasinn ni golv, tretto fjorto byttom skjorto, femto seksto handla hesto, sykkjo akjo baka kako, nikkjo kju leidd ei ku over ei goillmåla bru, de va korkje e hell du mijnn ei gammel jomfru.

Tips en venn Skriv ut